TRUNG TÂM THÔNG TIN KINH TẾ - PHÒNG THƯƠNG MẠI VÀ CÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

Số 5 (8) Tháng 12/2004

NHÌN LẠI
MÔI TRƯỜNG KINH DOANH VIỆT NAM NĂM 2004

Với chủ trương phát huy tối đa nội lực để phát triển kinh tế-xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, chủ động hội nhập quốc tế, trong năm 2004 Chính phủ Việt Nam đã không ngừng cố gắng cải thiện môi trường kinh doanh và đã đạt được những kết quả đáng khích lệ. Điều này thể hiện qua một số tín hiệu khả quan như tổng vốn đầu tư nước ngoài năm 2004 dự kiến sẽ là 4 tỷ USD, đứng thứ ba trong khu vực, chỉ thấp hơn Singapore, Malaysia và tương đương với Thái Lan.¹ Tuy nhiên, bên cạnh đó còn có những tín hiệu đáng lo ngại như chỉ số năng lực cạnh tranh tăng trưởng (Growth Competitiveness Index - GCI) của Việt Nam tụt 17 bậc và là mức tụt hạng mạnh nhất trong tất cả các nền kinh tế được xếp hạng so với năm 2003.2 Điều này gợi lên suy nghĩ rằng phải chăng Việt Nam tuy đạt được nhiều cải thiện về môi trường kinh doanh, song vẫn chưa đủ để duy trì và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Bản tin cuối năm này đề cập tới một số yếu tố cản trở đến sự phát triển môi trường kinh doanh ở Việt Nam như hạn chế của hệ thống pháp luật, thủ tục hành chính nặng nề, nạn tham nhũng và chi phí đầu vào cao, với hy vọng là các nhà quản lý và lập pháp Việt Nam có thêm thông tin để tập trung cải thiện môi trường kinh doanh trong năm tới.

Hệ thống pháp luật yếu kém vẫn còn là một cản trở lớn

Theo Điều tra về Cảm nhận của Doanh nghiệp năm 2004 do Diễn đàn Doanh Nghiệp Việt Nam³ thực hiện, các doanh nghiệp được phỏng vấn vẫn chưa hài lòng với môi trường pháp lý và chính sách hiện tại, với điểm trung bình là 2,09 trên thang điểm tối đa là 4, thể hiện mức nói chung không hài lòng. Hệ thống pháp luật và chính sách về kinh doanh hiện nay còn nhiều mâu thuẫn và thiếu đồng bộ. Mâu thuẫn không chỉ tồn tại trong bản thân các luật và chính sách mà còn xuất hiện thêm khi các luật và chính sách mới ra đời tồn tại song song với các văn bản cũ.

Việc thực thi pháp luật là một khâu yếu nhất trong hệ thống pháp luật của Việt Nam. Cũng trong điều tra nói trên của Diễn đàn Doanh nghiệp Việt nam, các doanh nghiệp đã bày tỏ mức độ hài lòng với việc thực thi luật pháp chỉ ở mức điểm trung bình là 1,85 trên thang điểm 4. Ví dụ, chế tài thực thi các quy định bảo đảm hiệu lực hợp đồng của Việt Nam là một chế tài được coi là kém hiệu quả nhất trong khu vực. Thời gian trung bình để giải quyết tranh chấp hợp đồng ở Việt Nam là 404 ngày với 37 thủ tục và chi phí lên đến 30% GDP trên đầu người- trong khi đó số liệu tương ứng ở Thái Lan là 390 ngày, 26 thủ tục và chi phí ở mức 13,4%.⁴

Hệ thống hành chính nặng nề, làm tăng chi phí cho doanh nghiệp

Trong năm qua, đã có nhiều tiến bộ trong lĩnh vực cải cách hành chính công, một ví dụ cụ thể là cho đến tháng 10 năm 2004, mô hình Một cửa-Một dấu đã được triển khai ở 40% các tỉnh, 86% các huyện và 12% các xã.⁵ Tuy nhiên, các thủ tục hành chính công vẫn được coi là một trong những yếu tố ảnh hưởng chính tới môi trường kinh doanh và những vấn đề thường được nhắc đến nhiều nhất là:⁶
(i) Thủ tục hành chính cho kinh doanh còn quá nhiều, có thủ tục không cần thiết
(ii) Sự can thiệp hành chính thái quá và tuỳ tiện của các cơ quan nhà nước vào hoạt động sản xuất kinh doanh
(iii) Tình trạng cán bộ nhà nước sách nhiễu và gây khó khăn cho doanh nghiệp chưa giảm
(iv) Sự thiếu minh bạch và thiếu trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính

Một ví dụ cụ thể là việc đăng ký kinh doanh, mặc dù đã có rất nhiều cải thiện kể từ khi có Luật Doanh nghiệp, nhưng hiện nay để đăng ký kinh doanh ở Việt Nam, doanh nghiệp vẫn cần phải chờ 56 ngày để hoàn thành 11 thủ tục với tổng chi phí chiếm khoảng 29% thu nhập bình quân đầu người/năm. Cũng với công việc đó ở Singapore, doanh nghiệp chỉ cần đợi 8 ngày, hoàn thành 7 thủ tục với chi phí chiếm khoảng 1% thu nhập bình quân đầu người/năm.⁷

Tham nhũng đe doạ sự ổn định xã hội và phát triển kinh tế

Các doanh nghiệp trả lời điều tra về cảm nhận môi trường kinh doanh năm 2004 của Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam đều cho rằng đấu tranh chống tham nhũng là hành động cấp bách nhất mà Chính phủ cần tiến hành trong năm tới. Tham nhũng làm tăng chi phí kinh doanh và có thể làm méo mó các chính sách phát triển kinh tế. Theo một điều tra gần đây của Ban Nội chính Trung ương, kết quả sơ bộ cho thấy rằng tham nhũng đang lan tràn ở những lĩnh vực như đầu tư cơ sở hạ tầng, quản lý đất đai, thuế.⁸ Một loạt những vụ việc tham nhũng lớn ở các bộ ngành và tổng công ty (như dầu khí, thương mại…) được phát hiện trong năm qua một mặt thể hiện quyết tâm chống tham nhũng của Chính phủ, mặt khác thể hiện mức độ trầm trọng và ảnh hưởng tiêu cực của tệ nạn này tới nền kinh tế và môi trường kinh doanh.

Chi phí đầu vào cao

Cộng đồng doanh nhân trong và ngoài nước cho rằng cơ sở hạ tầng yếu kém, chi phí đầu vào sản xuất cao đang làm ảnh hưởng nhiều tới khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong Diễn đàn Doanh nghiệp năm 2004, các doanh nghiệp đã thảo luận nhiều về vấn đề này. Các chi phí đầu vào hiện đang còn cao bao gồm chi phí vận tải, thuê văn phòng, đóng góp an sinh xã hội và thiết bị sản xuất. Bảng dưới đây so sánh ba loại chi phí kinh doanh tại Hà Nội và một số thành phố khác ở châu Á, qua đó cho thấy Việt Nam có chi phí cao nhất so với các đối thủ cạnh tranh chính trong khu vực.

Nguồn: JETRO: "So sánh chi phí đầu tư tại các thành phố châu Á”, tháng 3 năm 2004

(1) VN Express 16 tháng 11 năm 2004, phỏng vấn ông Nguyễn Anh Tuấn, Cục phó Cục Đầu tư Nước Ngoài, Bộ Kế hoạch Đầu tư
(2) Diễn Đàn Kinh tế Thế giới, Báo cáo cạnh tranh toàn cầu 2004
(3) Một sáng kiến của Công ty Tài chính Quốc tế (IFC) với sự cộng tác của Ngân hàng Thế giới và Bộ Kế hoạch Đầu tư
(4) Số liệu được lấy từ báo cáo “Doing Business 2005” của Ngân hàng Thế giới
(5) Báo cáo chung của của Các nhà Tài trợ tại Hội nghị Tư vấn 2004, "Báo cáo Phát triển Việt Nam 2005: Quản lý Nhà nước"
(6) Thông tin chuyên đề " Đổi mới chức năng, nhiệm vụ và phương hướng hoạt động của Nhà nước và của Nền hành chính đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước, gia nhập và là thành viên WTO", CIEM tháng 2 năm 2004
(7) Số liệu được lấy từ báo cáo “Doing Business 2005” của Ngân hàng Thế giới
(8) Báo cáo chung của của Các nhà Tài trợ tại Hội nghị Tư vấn 2004.

Tổ chức và thực hiện: Ban biên tập Trung tâm Thông tin Kinh tế
Địa chỉ: tầng 5, Trung tâm Thương mại Quốc tế, Số 9 Đào Duy Anh, Hà Nội
ĐT: (84-4) 574 3084 - Fax: (84-4) 574 2773 - E-mail: vcci@hn.vnn.vn